کوه تفتان

موقیت  حدود ارتفاع
رشته کوه تفتان بین 28درجه و20 دقیقه ا لى28درجه و5 دقیقه عرض شما لى و60درجه و    50 دقیقه تا 60درجه و15دقیقه طول شرقى ا ز نصف ا لنهار گرینویچ قرار دارد این کوه در 42کیلومترى شما ل شهر خاش بین بخش میر جاوه (از توابع شهرستان زاهدان ) وشهرستان خاش واقع شده است ارتفاع آ ن ازسطح متوسط  آب خلیج فارس 3941 متر و نسبت به دشتهای اطراف 2000متر است . امتداد خط راس تفتان  شمال غربی وجنوب شرقی می باشدومرز طبیعى بین نواحى نامیده بالامحسوب می شود . طول این رشته جبال از آخرین حد جنوب شرقى(غرب دهستان نازیل) حدود 12 کیلومتر است .
زمین شناسى :
رشته جبال تفتان روی پایه اى رسوبى وآذرین که متعلق به کرتاسه فوقانى وائوسن Eocene می باشد قرا ر گرفته است بخش رسوبی پایه آتشفشان از فیلش flycsh سنگهاى رستى وآهکهاى محتواى آلوئوسن ونولومیت وبخش آذرین تشکیل شده است فعالیت آتشفشانى تفتان در خارج ازآب صورت گرفته از پلیوسن تا پلئیتوسن Pleistocene ادامه داشته است درابتدا فوران هاى انفجارى ودرپایان لاوى بوده اند.اولین فعالیت آتشفشانى در20کیلومترى شمال غربى قله کنونى تفتان به وقوع پیوست .سپس مراکز دیگرى در شرق این نقطه در نزدیکى قله ى فعلی تفتان شروع به فوران نموده اندو محصول آن برش های انفجارى با ترکیب داسیتی وآلگومرا هاى می باشد که قسمت اعظم حجم آتشفان تفتان را بوجود آورده است .آخرین محصول آتشفشان تفتان برشهاى  انفجارى باترکیب اینیمبرت وتوفtuff ودر پایان لاویهاى آندزیتىandesitigue همراه توف های بمب دار بوده است . آتشفشان تفتان دراوایل دوره ى کواترى بوجود آمده که شامل گدازه هاى آندزیتی است. بیشتر گدازه ها ازدهانه اصلى و قسمت اندکى نیز توسط  دهانه اى که جوان ترین قله ى تفتان می باشد خارج شده است وهنوز فعالیت فرمولى یعنی مرحله گازى دارد. ساختمان اصلى آتشفشان شامل دو کوه است که بوسیله بخش زین مانند وباریک به یکدیگر متصل گردیده است.                                                
وجه نامگذارى :
برخی براین باورند که نام کوه تفتان از وا ژه ى تفت به معنی گرم وسوزان آمده است این تسمیه به علت خروج دمه آتشفشانی مرکب از بخار آب وگاز گوگرد ازدهانه آن است. کوه تفتان دراصطاح محلی به چهل تن معروف است به طوری که در محل شایع است چهل تن ازراشدین مذهبی دراین کوه ناپدید شده اند ازاین رو کوه چهل تن نامیده می شود وشاخک شمالی آن نیز به همین سبب به اسم کوه زیارت معروف شده ودر گذشته محل زیارت اهالی این نواحی بوده است. در سرزمین های بلوچستان وکرمان ازنام چهل تن به احترام یاد می شود واین نام را به بلندترین ارتفاعات مناطق خود داده اند  همانند چهل تن تفتان چهل تن هزار درجنوب کرمان چهلتن بید خوان در جنوب قلعه مشیر کرمان میرزا مهدی خان سرتیپ مهندس که حدود سال 1279 هجری قمری از سوی دولت وقت مامور وبازدید از سرزمین  بلوچستان شده بود در گزارش خود از کوه تفتان به نام کوه گوگرد یاد نمود می گوید کوهی است بسیار رفیع مشحون به تلال ومشحور به کوه گوگرد است که درهمان کوه معدن نوشادر هم دارد این کوه از سمت  شرق منتهی می شود به رود خانه سنکویه واز طرف غربی به نازیل .
قلل ورشته کوه تفتان: 
قله ی مخروطی وسفید رنگ تفتان از فرسنگها فاصله به خوبی مشخص است وشاید به همین  مناسبت بوده  که یکی از ایستگاه های راه آهن زاهدان  میر جاوه ایستگاه  بین جوژک ومیر جاوه را با اینکه از 60 کیلومتری آن می گذرد به نام تفتان نام گذاری نموده اند.کوه تفتان دارای ٤قله به شرح زیر است .1- قله شمالی که مرتفع تر می باشد به نام کوه زیارت معروف است 2- قله جنوبی که کوتاه تر وآتشفشانی است به نام مادر کوه نامیده می شود 3- قله شمال شرقی صبح کوه نام دارد 4- قله ایی که در مغرب مادر کوه قرار دارد نر کوه نامیده میشود .    
دهانه آتشفشانی: قله چهل تن دارای 3دهانه آتشفشانی می باشد که دو دهانه آن با اهمیت تر از دیگری است واز آنها مواد مذاب گوگردی وبخارخارج می شودوبااین ترتیب تنها آتشفشان نیمه فعال ایران به شمار می رود .
دهانه وسیع اولیه : قدیمی ترین دهانه آتشفشانی کوه تفتان است که در شما ل غربی قله ودرروی نر کوه قرار دارد آثار آن درحال حاضر به صورت پستی وبلندی های مشاهده می گردد.
دهانه نیمه فعال : این دهانه که در سمت جنوب شرقی قله قراردارد و قسمتی  ا زآن که به جا مانده جدید تر است از قعر دهانه های مزبور صدای انفجارات آتشفشانی به گوش می رسد وازاین دهانه ها دائما بخار و گاز های گوگردی متصاعد میگردد .در مدخل حفره های آتشفشانی تخته گوگرد خالص به فور مشاهده می شود در تمام سطح قله تفتان بطور مخفیانه گاز های هیدروژن سولفوره متصاعد می گردد این گازها سبب از بین رفتن نسوج پنه ای پوشاک کوهنوردان می شود از این رو کوهنوردان باید از نشستن در سطح قله خود داری کنند در غیر این صورت باید حتما ا ز پوشاک پشمی استفاده شود .
راه صعود به قله :
کوهنوردان براى صعود به قله تفتان باید از طریق زاهدان به دهستان کوشه نرسیده به شهر خاش عزیمت نموده واز آنجا به روستاى جم چین رفته سپس از طریق تنگ کلو راه ادامه می یابد آب این دره دا راى املاح گوگرد است وقابل مصرف نیست بنابراین باید از چشمه اى مرسوم به آب خوش که در نزدیکی  تنگ گلو قرار دارد وداراى آب سالم وگوا راى است استفاده نمایند ازآنجا که از روستاى کوشه مرکز دهستان کوشه تا قله ى کوه حدود15 کیلومتر است معمولا مدت صعود به قله حدود 10 ساعت طول می کشد . دسته هاى مختلف کوهنوردى به قله ى تفتان صعود کرده اند که اولین صعود درآخر سال 1893 میلادى 1272 شمسى به سر پرستى ژنرا ل سایکس انگلیسی انجام یافت و سون آندرسون فون هدن .  سیاح معروف سوئدى که اکثر بیابان هاى دنیا را بررسى و مطالعه کرد نیز به کوه تفتان صعود کرده است .
سایر ویژگى هاى کوه تفتان :   الف – آب و هوا به طور کلى در نواحى کوهستانى همانند دامنه هاى کوه تفتان شامل جون آباد وچانلی امیر آبادکهنک سرکم کوشه ترشا ب وبالاخره قسمتهای خاوری آنکه به نواحی سنگان و شرسک محدوداست میزان حرارت از حد معمول تجاوز نمى کند و نواحى یاد شده درفصل تابستان حکم ییلاق را دارند چنان که در پیش گفتیم سرپرسى سایکس که در اواخرسال 1893  میلادی به قله تفتان صعود نموده است می گوید : چشم اندا ز های این حدود بهترین مناظر زیبای ایران است .
ب- منابع آب سر دریا درقلل کوه تفتان 3دریا چه وجود دارد که به سردریا معروف اند و2دریاچه درقسمت شمالی واقع اند که عمق آنها کم واغلب دارای آب گوارا می باشد  و3دریاچه دیگر که نسبتا بزرگتر است 250در350 متر دارای آب شور دایمی است .
رود خانه ها :در پیرامون کوه تفتان دره های متعددی است که آبهای قسمت شمالی وشرقی آن به صورت رودخانه لادیز وگز به رود میر- جاوه که در امتداد رود تالاب یا تلخ آب است  می ریزد وآب دره های جنوبی کوه تفتان داخل دره ی خاش می گردد  وبه سبب ارتفاع بسیار ودره های پر آبی که این کوه درآن منطقه گرم وسوزان دارد در فصل تابستان ییلاق مردم طایفه ریگی ودیگر عشایر بلوچ ساکن پیرامون شهرستان خاش است .
معادن : دروسط قله تفتا ن چاهی است که درپیرامون آن نوشادر منجمد می شود  که ازآن با ابزار ولوازم مخصوص بهره برداری  شده است درفاصله 18الی24 کیلومتری چاه گوگرد معدن سرب است که در گذشته درآن کار کرده اند.
جنگل ها وپوشش گیاهی : دردامنه های کوه تفتان شرایط طبیعی برای نشو ونمای درختان وگیاهان جنگلی بسیار مساعد است ودرختانی بوجود آمده که گرجه به انبوهی وشکوه جنگل های مازندران نمی رسند ولی دارای درختانی مفید است که میوه آنها مورد استفاده اهالی است
  درختان مزبور عبارتند از: بنه یا پسته کوهی – بادام کوهی از درختان قیمتی این جنگل ها ارژن – سیاه چوب – گز- تاگز وغیره گیاهان این سرزمین ازاین قرارند :راب – پترک – هنگ یا آنقوزه است .  

سوخته ،زابل  :
 شهر سوخته‌ در 60 کیلومتری‌ جنوب‌ زابل‌ و در 6 کیلومتری‌ قلعه‌ رستم‌ واقع‌ شده‌ و مشتمل‌بر تپه‌هایی‌ است‌ که‌ حداکثر 50 متر ارتفاع‌ دارند. این‌ مکان‌ یکی‌ از مهّم‌ترین‌ مراکز تمدنی‌ آسیا در عصر مفرغ‌ بوده‌است.قدمت‌ این‌ تمدن‌ را به‌ 3500 تا 4000 سال‌ قبل‌ از میلاد تخمین‌ می‌زنند. ضمن‌ کاوش‌های‌ علمی‌، بنای‌مستطیل‌ شکلی‌ با اطاق‌های‌ چهارگوش‌، راهرو و پلکان‌ها و همچنین‌ دیوارهای‌ ضخیمی‌ از خشت‌ به‌ بلندای‌ 3متر در انتهای‌ این‌ ساختمان‌ باستانی‌ نمایان‌ شده‌ که‌ آتش‌ سوزی‌ وسیعی‌ را نشان‌ می‌دهد از جمله‌ اشیایی‌ که‌ضمن‌ کاوش‌ در تپه‌های‌ شهر سوخته‌ هخامنشی‌ به‌ دست‌ آمده‌، پیکر مفرغی‌ زنی‌ است‌ که‌ کوزه‌ای‌ بر سر دارد و به‌نیمه‌ دوم‌ هزاره‌ سوم‌ پیش‌ از میلاد تعلّق‌ دارد. سفال‌های‌ رنگین‌، قدمت‌ شهر سوخته‌ را به‌ هزاره‌ چهارم‌، سوم‌ ودوم‌ پیش‌ از میلاد می‌رساند که‌ تمدنی‌ همانند تمدن‌ هند و بین‌ النهرین‌ داشته‌ است‌.در حفریات‌ شهر سوخته‌ تعدادی‌ قبور نیز به‌ دست‌ آمده‌ است‌ که‌ عبارتند از  :گودال‌های‌ ساده‌ که‌ از نظر شکل‌ خارجی‌ فرم‌ منظمی‌ ندارند و شکل‌های‌ چهارگوش‌، راست‌ گوش‌ و گاهی‌نزدیک‌ به‌ دایره‌ دارند. از این‌ گورها یکبار و به‌ بندرت‌ دوبار استفاده‌ شده‌ است‌ و گاهی‌ نیز دو جسد را یک‌ جا دفن‌کرده‌اند گودال‌های‌ دو قسمتی‌ که‌ بیشتر دایره‌ای‌ شکل‌ اند و اکثر آنها در لایه‌ سنگ‌ ریزه‌ای‌ قرار دارند و به‌ وسیله‌ تیغه‌ای‌متشکل‌ از یک‌ تا پنج‌ خشت‌ به‌ دو بخش‌ تقسیم‌ شده‌اند قبور سردابه‌ای‌ که‌ بدون‌ شک‌ جالبترین‌ نوع‌ قبور در شهر سوخته‌ بشمار می‌روند و به‌ صورت‌ یک‌ چاله‌زیرزمینی‌ بیضی‌ شکل‌ در یک‌ طرف‌ کنده‌ شده‌اند. این‌ دخمه‌ها معمولاً 180 سانتی‌ متر عمق‌ دارند، در صورتیکه‌عمق‌ طرف‌ دیگر سردابه‌ تنها 120 سانتی‌ متر است‌. قسمت‌ ورودی‌ گور بایک‌ دیوار خشتی‌ پوشانده‌ شده‌ است‌.وقتی‌ درِ گور با این‌ دیوار بسته‌ می‌شد، قسمت‌ دیگر آن‌ خالی‌ می‌ماند. بعضی‌ از این‌ قبرها نیز دوبار مورد استفاده‌قرار گرفته‌اند . قبور شبه‌ سردابه‌ای‌ یا سرداب‌های‌ کاذب‌ که‌ در ساختن‌ سردابه‌، ابتدا یک‌ گودال‌ معمولی‌ کنده‌ و سپس‌ در یک‌طرف‌ آن‌ با خشت‌ اتاقکی‌ ساخته‌اند قبور خشتی‌ که‌ نوع‌ نادر با شکل‌ راست‌ است‌ و دیوارهای‌ آن‌ به‌ وسیله‌ یک‌ خشت‌ افقی‌ پوشانده‌ شده‌ است‌. این‌قبور با استفاده‌ از دو ردیف‌ خشت‌ ساخته‌ می‌شدند و دیوارهای‌ داخل‌ آن‌ را اندود می‌کردند.

مهمترین آثار معماری به دست آمده در شهر سوخته را شاید به توان خانه های مرسوم به پلکانی و بنای کاخ سوخته دانست . بخش خانه های پلکانی نه تنها از نظر آثار معماری بلکه از نظر اشیای به دست آمده نیز یکی از دوره های درخشان شهر سوخته را در بر می گیرد . پس از آن کاخ سوخته را می توان اثر معماری قابل ملاحظه ای دانست که مربوط به چهارمین دوره ی استقرار در شهر سوخته است وضع کلی معماری شهر سوخته را می توان به شهر زیر به اختصار بیان کرد . هر واحد ساختمانی از یک بخش راست گوشه درست شده است که مصالح اصلی به کار رفته درآن را خشت های خام تشکیل می دهند . سقف ساختمانی معمولا صاف ومسطح بوده وبرای پوشش از چوب و حصیر استفاده می شده است . یک واحد ساختمانی از شش تا ده اتاق راست گوشه راشامل می شده است که با دیواره های نازکی از هم جدا می شده اند وهمگی دارای درگاه، پنجره ،پله ،واجاق بوده اند . دیوارهای موجود تماما از خشت بنا شده اند وپهنای آنها معمولا به اندازه ی دو خشت است . البته باید یادآور شد که برخی از دیوارهای اصلی با سه یا حتی چهار ردیف خشت بنا شده اند عمق پی ساختمان ها از سی سانتی متر تا یک متر تغییر می کرده است وبه منظور استحکام دیوارها ،پی ها را با خاک وخشت های شکسته پر می کرده اند . برخی مواقع نیز از سفال های شکسته ی دوره های قدیمی تر برای پر کردن این پی ها استفاده می شده است که این مسئله تنها در دوره ی سوم استقرار در شهر سوخته دیده شده است. اندازه ی خشتهای به کار رفته در شهر سوخته مختلف بوده،اما بیشتر از خشت هایی با اندازه ی یکنواخت 10×10× 40 سانتی متر استفاده می شده است ودر جاهایی هم که نیاز به استفاده از خشت های کوچکتر بوده است . این خشت های کوچکی در اندازه های 20×20×10
سانتی متر به کار رفته است .این خشتها بیشتر در کنار درگاه ها وپنجره ها به کار رفته اند. به این نکته نیز باید توجه شود که کلیه ی خشت های پیدا شده در شهر سوخته خشت خام بوده وتنها مورد استثنایی خشت پخته یا در حقیقت آجری در یکی از اتاق ها وپایین پله ها بوده است که احتمالا آجر مورد استفاده ی دیگری داشته است .  
یکی از نکاتی که درمعماری شهر سوخته رعایت می شده است پوشاندن سطح دیوارها با گونه ای اندود بوده است . این اندود از گل و مواد آهکی درست شده واز آن نه تنها برای پوشش دیوار ها بلکه به منظور پوشش درگاه و پنجره ها وکف اتاق ها نیزاستفاده شده است. در پاره ای قسمت ها در زیر این اندود یک پوشش حصیری نیز قرار می دادند .
همه ی اندود های اتاق شماره ی 48 در حقیقت چیزی جز نوار های حصیری نیست که احتمالا به خاطر جلوگیری از ریزش اندود و نفوذ رطوبت بوده است. رنگ این اندود ها معمولا خاکستری تیره است وبه نظر نمی رسد که در اصل دارای تزیین و نقاشی بوده باشد . لازم به یادآوری است که این اندود ها پس از گذشت هزاران سال به خاطر قشر های نمکی که روی آنها را فرا گرفته بوده سالم باقی مانده اند.
برای ساختن کف اتاق ها از دو روش استفاده می شده است. یکی استفاده از همین اندود ها که با میانگین ضخامتی حدود پنج سانتی متر در کف اتاق ریخته وکف را با آن می پوشانده اند این گونه کف ها نسبتا ظریف ودارای عمری کوتاه بوده اند . روش دوم استفاده از خشت بوده است به این ترتیب که دور تا دور اتاق را با خشت فرش می کرده اند سپس درون آن را با خاک پر کرده می کوبیده اند وسپس کلیه ی سطح مزبور را با اندود سابق الذکر می پو شانده اند . روش مرسوم که تنها در یکی دو مورد دیده شده است آن بوده که سفال های  شکسته وغیر قابل استفاده را با خاک مخلوط کرده در کف اتاق ریخته سپس آن را می کوبیدند  تا سفت و صاف وقابل استفاده شود .

شرایط اقلیمی ویژه شهر سوخته ونیز سنت های معماری این محوطه ی با ستانی اجازه وبررسی سقف های سالم وتقریبا ًدست نخورده را به پژوهشگران می دهد. در ساختن سقفها معماران شهر سوخته از روشی یکنواخت وهماهنگ استفاده می کرده اند . در چندین اتاق به ویژه اتاق شماره ی 69 شاه تیره هایی را می بینیم که به طور موازی در جهت شرقی  غربی در کنار هم قرار گرفته اند این تیره ها در داخل سوراخ های ایجاد شده در بالای دیوار ها محکم شده اند وبلافاصله روی آن ها را با حصیر وشاخه های نازک درختان پوشانده سپس با یک لایه ی 20 سانتی متری کاه گل اندود کرده اند . در گاه ها و ورودی ها اتاق ها نیز به خوبی باقی مانده اند . آستانه ی ورودی اتاق ها از دو  خشت مشخص شده که در کف اتاق استوار شده اند سقف درگاه هااز دو تیرک چوبی که در دیوارجانبی فرو رفته اند درست شده است روی این دو تیرک بعدا ً توده ای گل گذا شته شده و به این ترتیب آن را مستحکم کرده اند.
گرمای اتاق های شهر سوخته در مواقع لازم به وسیله ی یک اجاق مرکزی تأمین می شده است . این اجاق ها بیشتر به صورت سکویی ساخته شده اند که در میان آن ها یک چاله ی مدور به عمق 30 سانتی متر تعبیه شده ودر برخی از آن ها هنوز باقی مانده هایی خاکستر دیده می شود در این گونه اجاق ها گرما به خوبی توزیع شده وقطعا ً صرف نظر از کاربرد حرارتی از آن ها برای پختن غذا نیز استفاده می شده است غیر از اجاق های فوق اجاق های دیگری به اشکال مختلف وجود داشته که عبارتند از اجاق های نیم دایره که بهترین نوع آن را می توان در خانه های پلکانی مشاهده کرد اجاق های نیم کره ونعل اسبی نیز گونه ی دیگر اجاق هایی هستند که در شهر سوخته مورد استفاده داشته اند آخرین نوع اجاق یافت شده از شهر سوخته اجاق های سفالین قابل حمل بوده است با آ نکه اجاق ها اکثرا در وسط  اتاق ها قرار دارند با وجود این در برخی از واحد های مسکونی این اجاق ها در کنار یکی از دیوار های جانبی اتاق ساخته شده اند که احتمالا برای جلوگیری از پراکندگی حرارت بوده اند کف این اجاق ها با خشت درست شده است  واغلب لایه ی نازک گلینی روی این خشت ها کشیده شده است از آنجا که اندود اجاق ها زود به زود می سوخته حتما نیاز به باز سازی داشته اند به عنوان نمونه میتوان به کف یکی از این اجاق ها اشاره کرد که حداقل 9 بار بازسازی شده است از قرار معلوم استفاده از آن ها برای پخت وپز بوده است وچون درجه حرارت این اجاق ها از 500 درجه ی سانتی گراد تجاوز نمی کرده دارای مصرف صنعتی واز جمله سفا لگری نبوده است .مشخصات معماری شهر سوخته دردوره های چهار گانه ی استقرار در آن را به شرح زیر می توان خلاصه کرد
دوره ی اول
دوره ی اول شهر سوخته که کهن ترین آثار معماری این محوطه ی باستانی را دربر می گیرد شامل آثار معماری باقی مانده از لایه های ده تا هشت است قسمتهای باقی مانده ی ساختمان ها عبارتند از دیوارها ،درگاه ها،سقف ها و کف ها نسبتا سالم که به خوبی باقی مانده اند منطقه ای که شامل آثار دوره ی اول استقرار در شهر سوخته بوده است از حدود سا ل های 3200تا 2400 پ.م یعنی حتی در اوایل دوره ی سوم نیز مسکون بوده است اشیا وآثار یافت شده از این دوره عبارتند از : پیکره های کوچک گلین ،سفا ل های دوبار استفاده شده ،استخوان های حیوانات ،سفال های ترکمنی ،افغانی ،دشت کویته ،ازیرستان ونال

اتاق از یک واحد مسکونی بوده است غیر از این دیوار ها ،دیوارهای کوچک دیگری که مربوط به همین دوره می شده است در این بخش از شهر سوخته یافت شده است در آثار معماری دوره ی اول شهر سوخته چنان که مشهود است تنها برای دیوار های اصلی پی کنده وساخته می شده است ودیوار های نازک وجدا کننده ی اتاق ها از یک دیگر مستقیما روی سطح زمین وبدون پی ساخته می شده اند دوره ی دوم وسوم :این دوره ها نسبت به دوره ی پیشین دارای آثار ساختمانی بسیاری هستند در یکی از کار گاه ها حداقل سه اتاق دیده می شود که همگی مربوط به یک بنا هستند در این دوره کف اتاق ها را با یک ردیف خشت فرش می کرده اند اما متاسفانه این آثار به شدت آسیب دیده است وبه خوبی قابل بازسازی نیستند کف برخی دیگر از اتاق ها را مخروطی از کاه و گل به قطر 5سانتی متر پوشانده است ودر برخی از اتاق ها ی دیگر این قطر به ده سانتی مترنیز می رسد . مهمترین آثار ساختمانی به جای مانده از این دوران متعلق به لایه ی هفتم استقرار در شهر سوخته است که در بخشهای شمالی وجنوبی محوطه ی مزبور جای دارند نکته ای راکه باید در این جا تذکر دهیم آن است که در شهر سوخته نیز مانند بسیاری از محوطه های باستانی دیگر ساختمان های متروکه ی دوره های پیشین را به کلی از بین نمی برده اند بلکه پی وبنیاد ساختمان های نو ساز را در داخل ساختمان های قدیمی تر می کنده اند و به همین سسب است که آثار بنا های دوره های مختلف تا امروز به جای مانده است آثار معماری دوران چهارم :آثار این دوره ی نخستین بار در سال 1969میلادی کشف شد
مهمترین اثر معماری به جای مانده از این دوران ساختمانی است با مساحت 650 متر مربع که در بخش جنوب شرقی تپه سا خته شده است و دارای دیوار های ضخیمی است که ارتفاع برخی از آنان به 3 مترمی رسد این ساختمان در حقیقت مرکب از سه بنای جدا گانه است که دور یک حیاط مرکزی ساخته شده اند پی این ساختمان هادر داخل آثار پیشین کنده شده وموجب تخریب آثار دوره ی سوم شده است این پی ها بین 60تا 80 سانتی متر عمق دارند در این ساختمان آثار سوختگی به ویژه در سقف وکف اتاق ها به خوبی دیده می شود با خراب شدن این ساختمان آثار حیات وزندگی در این شهر به کلی از بین رفته وبعد از این تاریخ صد ها سال بعد آثار زندگی نه در این شهر ونه در شهرکهای اطراف دیده می شود.

گورستان شهر سوخته
در بخش جنوب غربی تپه های شهر سوخته منطقه ی وسیعی وجود دارد که سطح آن از شن پوشیده شده است ومجموعا حدود 25 هکتار مساحت دارد این قسمت از تپه های شهر سوخته بر خلاف منطقه ی مسکونی شرقی یا منطقه ی مرکزی تپه ها ، ظاهرا از وجود آثار معماری خالی وسطح آن صاف ویکنواخت است تا سال 1972 میلادی تصور می شده که این بخش از شهر سوخته تنها شوره زار وشنزار بی حاصل است اما در این سال ضمن حفر یک گودال کوچک آزمایشی برای برداشتن نمونه های خاک ،نخستین گور به صورت تصادفی پیدا شد از آن پس این بخش از شهر سوخته نیز مورد توجه وبررسی باستان شناسان قرار گرفت این بخش از تپه های شهر سوخته از نظر کلی به دو بخش شمالی وجنوبی تقسیم می شوندو گودالی عظیم از بخش دیگر جدا می شود حدود 90 متر است در کاوش گودال آزمایشی چهار لایه ی جدا گانه تشخیص داده شد لایه ی نخست را مخلوطی از شن های رسوبی یا سنگریزه که حدود 15تا20 سانتی متر قطر دارد تشکیل می دهد یک قشر نمکی سخت که میانگین ضخامت آن حدود 20 سانتی متراست که با خاک های نرم و سستی مخلوط شده است و بالاخره لایه  چهارم خاک سبز رنگی است که بیشترگورهای شهر سوخته در آن واقع شده اند پژوهش های سطحی ومقدماتی نشان می دهند که این گورستان حدود 20000 گور از کلیه دوره های استقرار در شهر سوخته

را در بر دارد واز این نظر یکی از بزرگترین گورستان های باستانی جنوب غربی آسیا طی هزاره ی سوم پیش از میلاد به شمار می رود ،هر چند این تعداد گور برای محوطه ی بزرگی مانند شهر سوخته نه تنها زیاد نیست ، بلکه می توان گفت کوچک وکم نیز هست زیرا شهر سوخته حدود یک هزار وچهار صد سال مسکون بوده است علل کم بودن تعداد گور های شهر سوخته را می توان در نکات زیر خلاصه کرد
الف :شهر سوخته در طی لایه های 5 تا 7(2700 تا 2500 پ .م.) یعنی تنها در حدود صد سال یا اندکی بیشتر از شکوفایی بهره مند بوده است
ب : آزمایش های زمین شناسی ونیز عکس های هوای نشان دهنده ی فرسا یش عظیم در قسمت بزرگی از جنوب غربی گورستان است یعنی محلی می توان تصور کرد که گورستان در آن جهت ادامه می یافته است در حقیقت یکی از گور های(شماره ی 200)در بخش فرسوده ی گورستان قرارداشته است و نیمی از آن نیز در اثر فرسایش شدید از بین رفته است .
ج :احتمال دارد که آزمایش ها ومحاسبات انجام شده نادرست بوده و آزمایش های دقیق تر تعداد درست  گور ها را به دست دهند یا اینکه گورستان دیگری در آن نزدیکی وجود دارد که در حال حاضر از آن بی خبریم
د: دلیل آخر کمبود تعداد گور ها می تواند استفاده ی دوباره از گور ها باشد به این تر تیب تعداد گور های شماره ومحاسبه شده ممکن است کمتر از تعداد واقعی مدفون شدگان باشد پس از شناسایی اولیه ی گورستان شش حدس زده شد نخستین گور های شهر سوخته در این گودال ها ودر عمق یک متر ونیم از سطح زمین های اطراف به دست آمد مصالح مورد استفاده دراین گور ها تنها خشت خام بوده واشیای تدفین معمولا شامل سفال ،اشیای استخوانی ،فلزی ،سنگی ،پارچه ،ومهر بوده است اغلب مهرها در کنار بازوی اسکلت ها قرار دارند به طور بیشتر اشیای تدفینی را ظروف سفالی تشکیل می دهند که بدون هیچ ترتیبی سر وپای اسکلت ها قرار داده شده اند شکل ظروف ونوع آن ها دقیقا مشابه ظروفی است که در قسمت مسکونی شهر سوخته پیدا شده است دراین گور ها به ندرت ظروفی از جنس سنگ های آهکی و سنگ صابون با نقوش ساده ی هندسی دیده می شود در یکی از گور ها شنی فلزی مدور ی از جنس مفرغ پیدا شده است که به نظر می آید آیینه بوده است تنها اسلحه ی فلزی دیده شده کاردی است که همراه با یک گلدان از یکی از قبور به دست آمده است غیر از اشیای کوچک ،اشیای دیگری چون حلقه های مختلف از سنگ لاجورد ،مهر ها ،اشیای سا خته شده از سنگ چخماق ،استخوان ،سنگ شیشه و چوب نیز در گور ها به دست آمده است
اجساد مر دگان شهر سوخته را با پارچه می پوشانیده اند جنس پارچه های استفاده شده برای پوشش مردان خشن تر از پارچه های زنانه است وموی سر برخی از زنان به طور استثنایی وبه سسب قرار گرفتن در زیر قشری از نمک تا به امروز با قی مانده است در شهر سوخته گور هایی نیز دیده شده اند
که در داخل آنان دو اسکلت وجود داشته اند ،اما به نظر نمی آید که این گور ها از نوع گور های گروهی که در موندیگاک دیده شده است باشند گور شماره ی 112نمونه ای از گور عای دو نفره است که مدفون شدگان در آن را یک بچه ی نابالغ ویک زن سی ساله تشکیل می دهند که صورت به صورت
خوابانده شده اند پژوهش های باستان شناسان ایتالیایی نشان می دهند که از میان 69 اسکلت آزمایش شده آمار در گذشته بالا بوده است در عوض طبق همین آمار تعداد افرادی که بالای 40 سال عمر داشته اند کم بوده اند ودر بین کلیه ی اسکلت ها ی آز مایش شده تنها چهار مرد که به ترتیب 50 سال و45و40 سال عمر داشته اند دیده شده اند
یکی از خصوصیات گورستان شهر سوخته را می توان همسان نبودن گور های آن دانست اختلافات اساسی بین قبور به شرح زیر است

1 موقعیت وجهت اسکلت ها : اجساد معمولا به پهلوی چپ یا راست خوابانده می شدند . زانوی آنان خم و جمع شده ومعمولا به طرف صورت کشیده شده اند گاهی اوقات جسد با انحنای کمی در زانوی به خوابانده شده است
2 شکل وجهت وانواع گور ها : تا کنون پنج نوع گور متفاوت شناسایی شده است که عبارتند از :گودال های ساده ،گودال های دو بخشی ،گور های سردابه ای ،سرداب های کاذب ،وقبور خشتی .
الف گودال های ساده : این گونه گور ها از نظر شکل خارجی قبور دارای شکل منظمی نیستند وبه شکل های چهار گوشه ،راست گوشه ،وگاهی نزدیک به دایره پدیدار می شوند گودی این گورها ازسطح زمین های اطراف بین چند سانتی متر و یک متر در نوسان است البته باید اضافه کرد که فرسایش خاک های اطراف باعث عدم دقت کافی در این گونه انداره گیری ها می باشد  و احتمالا در زمان حیات شهر سوخته این گورها عمیق تر از امروز بوده اند به طور کلی از این گور ها یک بار وبه ندرت دوبار استفاده می شده است وگاهی هم پیش می آمده که دو جسد را با هم دریکی از این گورها جای می داده اند
که در این صورت اغلب یکی از این اجساد متعلق به کودکان بوده است .
ب :گوال های دو بخشی :این نوع گور ها از نظر کلی شبیه نوع اول است با این تفاوت که شکل خارجی آن ها نزدیک به دایره است اکثر این قبور در لایه ی سنگریزه ای قرار دارند وبه وسیله ی تیغه ای متشکل از یک تا پنج خشت به دو بخش تقسیم شده اند خشت های مورد استفاده از هر نظر شبیه خشت های به کار برده شده در آثار معماری وساختمانی شهر سوخته هستند . اسکلت ها معمولا در بخش شمالی قبر قرار دارند و بخش جنوبی آن ها یا خالی است یا از اشیای تدفینی را در بر دارد در یکی از این گونه قبر ها اسکلت یک بره به همراه اسکلت انسانی دفن شده بوده است این قبور از نظر اندازه از قبر های نوع اول بزرگ تر بوده ومعمولا یک اسکلت وبه ندرت دو اسکلت را در خود جای می داده اند     
ج :قبور سردابه ای بدون شک جالب ترین نوع قبور به دست آمده در شهر سوخته متعلق به این گروه است گور ها به صورت یک چاله ی زیرزمینی بیضی شکل در یک طرف کنده شده اند این دخمه یا چاله ها 180 سانتی متر گودی دارند در صورتی که عمق طرف دیگر این سردابه ها از 120 سانتی مترتجاوز نمی کند بخش ورودی گورها با یک دیوار خشتی پو شانده شده است که خشت های به کار برده شده در آن ها شبیه همان خشت های گور های نوع ب است زمانی که در ورودی گور با این خشت ها می بسته اند بخش دیگر یا دوم  آن خالی می مانده است در تعدادی از این گور ها که دو بار مورد استفاده قرار گرفته بودند بقایای اسکلت اول وقدیمی تر را جمع کرده در این سردابه ی خالی دومی جای می داده اند سپس جسد جدید را در داخل گور اصلی جای می داده اند اشیای تدفینی وموجود در این قبور بیشتر در قسمت پایینی قسمت ورودی جای داده می شده است
د: قبور شبه سردابه ای یا سرداب های کاذب : تفاوت این قبور با سرداب های حقیقی در آن است که در ایجا به عوض ساختن سردابه ،ابتدا یک گودال معمولی می کنده اند سپس در یک طرف آن با خشت اتاقکی می ساخته اند بقیه ی امور مربوط به تدفین وغیره شبیه گروه پیشین بوده است

جا معه ی شهر سوخته وارتباط آن با سایر مناطق فزهنگی

    شهر سوخته زابل بخش بناهای یادمانی

"کلنل بیت"، یکی از ماموران نظامی بریتانیا از نخستین کسانی است که در دوره قاجار و پس از بازدید از سیستان به این محوطه اشاره کرده و نخستین کسی است که در خاطراتش این محوطه را شهر سوخته نامیده و آثار باقیمانده از آتش سوزی را دیده است. پس از او "سر اورل اشتین" با بازدید از این محوطه در اوایل سده حاضر، اطلاعات مفیدی در خصوص این محوطه بیان کرده است. بعد از او شهر سوخته توسط باستان شناسان ایتالیایی به سرپرستی "مارتیسو توزی" از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ مورد بررسی و کاوش قرار گرفت.

گورستان شهر سوخته زابل

بر مبنای یافته های باستان شناسان شهر سوخته ۱۵۱ هکتار وسعت دارد و بقایای آن نشان می دهد که این شهر دارای پنج بخش مسکونی واقع در شمال شرقی شهر سوخته، بخش های مرکزی، منطقه صنعتی، بناهای یادمانی و گورستان است که به صورت تپه های متوالی و چسبیده به هم واقع شده اند. هشتاد هکتار شهر سوخته بخش مسکونی بوده است.
تحقیقات نشان داده که این محوطه بر خلاف اکنون که محیط زیست کاملاً بیابانی دارد و فقط درختان گز در آنجا دیده می شود، در پنج هزار سال قبل از میلاد منطقه ای سبز و خرم با پوشش گیاهی متنوع و بسیار مطلوب بوده و درختان بید مجنون، افرا و سپیدار در آنجا فراوان وجود داشته است. در آن دوران نیز این منطقه بسیار گرم بوده، اما آب رودخانه هیرمند و شعباتش به خوبی زمین های کشاورزی شهر سوخته را سیراب می کرده است.

گور های شهر سوخته زابل

دریاچه هامون در ۳۲۰۰ قبل از میلاد (و دست کم تا زمان ظهور اشو زرتشت) دریاچه ای بزرگ و پرآب بوده و رودها و شاخه های قوی از آن منشعب می شده و در اطراف آن نیزارهای وسیعی وجود داشته است(اهمیت و وسعت این دریاچه در هزاران سال قبل؛ با توجه به اینکه محل ِ وقوع مهمترین اسطوره های اوستایی و پهلوی و مرتبط با ظهور موعود و منجی آخرالزمان زرتشتی (سوشیانس یا سوشیانت) است و نظر به اینکه در قدیمی ترین نوشته های اوستایی که به بیش از سه هزار سال قبل بر می گردند؛ به آن اشاره شده، مورد تاکید قرار می گیرد).

یکی از گور های گورستان شهر سوخته

در بررسی های منطقه ای در اطراف شهر سوخته، بستر رودخانه های مختلف و آبراه هایی پیدا شده که به مزارع کشاورزی شهر سوخته آب می رسانده اند. در اولین فصل کاوش در شهر سوخته کوچه ها و خانه های منظم، لوله کشی آب و فاضلاب با لوله های سفالی پیدا شد که نشان دهنده وجود برنامه ریزی شهری در این شهر است.
شهر سوخته مرکز بسیاری از فعالیتهای صنعتی و هنری بوده، در فصل ششم کاوش در شهر سوخته نمونه های جالب و بدیعی از زیورآلات به دست آمد. در جریان حفاری های فصل های گذشته در شهر سوخته مشخص شد که با توجه به صنعتی بودن شهر و وجود کارگاه های صنعتی ساخت سفال و جواهرات در این منطقه، ساکنان آن از درختان موجود در طبیعت محوطه برای سوخت استفاده می کرده اند و طبق برخی گفته ها یکی از دلایل نابودی این شهر، قطع بی رویه درختان برای استفاده از آنان در کوره های سفال سازی بوده است.
باستان شناسان با یافتن مهره ها و گردنبندهایی از لاجورد و طلا در یک گور، درباره روش های ساخت ورقه ها و مفتول های طلایی به تحقیق پرداختند و دریافتند صنعتگران شهر سوخته با ابزارهای بسیار ابتدایی ابتدا صفحه های طلایی بسیاز نازک به قطر کمتر از یک میلیمتر تهیه کرده و بعد آنها را به شکل لوله های استوانه ای درمی آوردند و پس از اتصال دو سوی ورقه ها به یکدیگر مهره های سنگ لاجورد را در میان آن قرار می دادند.
در شهر سوخته، انواع سفالینه ها و ظروف سنگی، معرق کاری، انواع پارچه و حصیر یافت شده که معرف وجود چندین نوع صنعت، به ویژه صنعت پیشرفته پارچه بافی در آنجاست. تاکنون ۱۲ نوع بافت پارچه یکرنگ و چند رنگ در شهر سوخته به دست آمده است. مشخص شده مردم این شهر با استفاده از نیزارهای باتلاق های اطراف هامون سبد و حصیر می بافتند و از این نی ها برای درست کردن سقف هم استفاده می کردند. کشف قلاب و تور ماهیگیری بیانگر این موضوع است که صید ماهی و بافت تورهای ماهی گیری نیز از دیگر مشاغل مردمان شهر سوخته بوده است.
شهر سوخته ابتدا در پی یک بحران سیاسی، کوچک شده و در حدود سال 2000 قبل از میلاد بر اثر خشک شدن دلتای رودخانه هیرمند به کلی از بین رفته است. دیوارها در معماری دوره اول (قدیمترین دوره استقرار) خشتی است. ساختمان های دوره دوم و سوم شباهت زیادی به بناهای دوره اول دارند، اما از آنها وسیع تر می باشند. از دوره چهارم، بقایای یک ساختمان یا کاخ بزرگ به وسعت 650 متر مربع به دست آمد که به احتمال در سال 1800 قبل از میلاد، سوخته و ویران شده اسقبرستان شهر سوخته که به طور تصادفی در سال 1972 میلادی توسط باستان شناسان شناسایی شد، در بخش جنوب غربی تپه واقع گردیده است. قبور موجود در این گورستان را حدود 20000 قبر تخمین زده اند.
سفال شهر سوخته از نوع نخودی است که در تمام ادوار چهار گانه استقرار متداول بوده است. سفال خاکستری نیز یکی دیگر از مصنوعات این شهر به حساب می آید، که نوع خاکستری با نقش قرمز آن تنها در دوره اول، و خاکستری با نقش سیاه با تزیین چند رنگی در دوره های اول و دوم رایج بوده است. معروف ترین سفال شهر سوخته، نوع ترکمنی یا نوع کویته است که بیش از چهل درصد از سفال ها را تشکیل می دهد و شباهت بسیار نزدیکی به سفال به دست آمده از افغانستان و ترکمنستان دارد. شکل های رایج ظروف سفالی را لیوان های ساده و کاسه های ساده و قمقمه تشکیل می دهد.
تمام سطح منطقه باستانی شهر سوخته پوشیده از قطعات خرد شده سفال است که ظاهرا بیشتر آن را سفال های شکسته شده در فرایند تولید، تشکیل داده است و به نظر می رسد اهالی شهر به منظور سنگ فرش کردن نقاطی از شهر از آن استفاده نموده اند.
اشیای فراوان به دست آمده از شهر سوخته را بیشتر مهره های سنگی و پیکره های کوچک گلی به شکل حیوانات گوناگون، و ابزارهای ساخته شده از چوب و فلز تشکیل می دهند. اشیای زینتی از سنگ لاجورد و فیروزه و عقیق نیز، به مقدار فراوان از شهر سوخته بدست آمده است. از مهمترین کشفیات در این محل ، یک لوح گلی به خط "ایلامی مقدم" است.

پیش از انقلاب، باستان شناسان ایتالیایی حاضر در شهر سوخته به هنگام کاوش در گوری 5 هزار ساله، جامی را پیدا کردند که نقش یک بز همراه با تصویر یک درخت روی آن دیده می شد. سال ها بعد "منصور سجادی"، باستان شناس ایرانی پس از بررسی این جام دریافت؛ نقش موجود بر آن برخلاف دیگر آثار به دست آمده از محوطه های تاریخی شهر سوخته، تکراری هدفمند دارد، به گونه ای که حرکت بز به سوی درخت را نشان می دهد.
هنرمند نقاشی که جام سفالین را بوم نقاشی خود قرار داده، توانسته است در 5 حرکت، بزی را طراحی کند که به سمت درخت حرکت و از برگ آن تغذیه می کند. بنابراین؛ این بز متحرک می تواند اولین انیمیشن ساخته شده دست بشر باشد و به همین دلیل در بسیاری از محافل متحرک سازی دنیا مطرح شده است. در سفال های شهر سوخته، که از متمدن ترین و پیشرفته ترین تمدن های باستانی در پنج هزار سال پیش است، نقش بز و ماهی بیش از هر نقش دیگری دیده می شود.
بررسی و شناسایی دشت سیستان و اطراف شهر سوخته منجر به ثبت و شناسایی 102 تپه 5 هزار ساله شد که روزگاری روستاهای اطراف شهر سوخته بوده اند. آخرین بررسی های اولیه در اطراف شهر سوخته حاکی از آن بود که احتمال وجود بیش از 700 تپه که روستاهای اقماری بوده اند در اطراف شهر سوخته وجود دارد. شواهد اولیه از قبیل سفال های سطحی نشان می دهد که این تپه ها قدمتی برابر با شهر سوخته داشته باشند اما این موضوعی است که پس از انجام فعالیت های ثبت و مستند نگاری محوطه آشکار می شود.

میراث خبر، لی‌لا میرکمالی _ پنج هزار سال پیش در «شهر سوخته»، هنرمند نقاش، روی یک جام سفالین طرحی از یک «بز» را ترسیم کرد . او در نظر داشت که نقش بز را در اطراف دهانه جام تکرار کند، اما وقتی شروع به کار کرد، توانست در 5 حرکت، بزی را طراحی کند که به سمت درختی حرکت کرده و از برگ آن تغذیه می‌کند. این اولین باری بود که در جهان باستان، «تصویر متحرک» پا به عرصه حیات گذاشت .
سفال‌ها در جهان باستان، نقش «بوم» را برای نقاشان و هنرمندان زمان خود ایفا می‌کردند. آنها با نقاشی روی سفال‌های مختلف از اعتقادات و محیط اطراف خود به ویژه طبیعت پیرامون‌شان به عنوان یک سمبل و نماد استفاده می‌کردند .
در سفال‌های «شهر سوخته»، که از متمدن‌ترین و پیشرفته‌ترین تمدن‌های باستانی در پنج هزار سال پیش است، نقش بز و ماهی بیش از هر نقش دیگری دیده می‌شود. بز و ماهی، دو حیوانی هستند که در این منطقه بیش از هر حیوان دیگری از آنان استفاده می‌شد و ساکنان شهر سوخته را به ادامه حیات اجتماعی خود امیدوار می‌کرد .
کشف این سفال با نقاشی متحرک ثبت شده روی آن، در میان سفال‌های این منطقه نیز بی‌مانند بوده است . این نقاشی، حرکت تصاویر را در کوتاه‌ترین زمان ممکن روی جامی که دهانه آن 8 سانتی متر قطر دارد، نشان می‌دهد. در دیگر سفال‌های یافته شده در شهر سوخته نقوش متفاوتی دیده می‌شود که برخی اوقات تکرار شده‌اند، اما حرکتی در آنها دیده نمی‌شود. از نگاه باستان‌شناسان این کشف نشان دهنده آن است که مردمان شهر سوخته بسیار باهوش، هنرمند و در زمان خود پیشرو بوده‌اند .
«منصور سجادی»، باستان‌شناس و سرپرست هیات کاوش در شهر سوخته در این باره به «میراث خبر» گفت: «در کاوش‌های خود روی محوطه باستانی شهر سوخته به نکته بسیار جالبی برخورد کردیم. در جریان کاوش گوری که ظرف سفالین با نقاشی متحرک از آن به دست آمده بود، به اسکلتی برخورد کردیم که به احتمال فراوان تصویرگر همین جام بوده است. روی این جام سفالین نخودی رنگ، تصویر یک بز و یک درخت دیده می‌شود. نقاشی این جام بسیار هنرمندانه دور تا دور آن انجام شده است. تصویرگر این جام، بز را به حرکت وا داشته و آن را با یک حرکت جهشی به درخت نزدیک کرده است . حرکت در این تصاویر به خوبی مشاهده می‌شود .»
باستان‌شناسان با نزدیک کردن این تصاویر به یکدیگر موفق شدند نمونه‌ای از یک تصویر متحرک را در قالب یک فیلم 20 ثانیه‌ای به دست آورند .
سرپرست تیم کاوش در شهر سوخته درباره کشف اخیر خود گفت : «حرکت بز به سوی درخت و تغذیه او از برگ درختان در 5 حرکت مصور شده است. در این تصاویر نه تنها بز به سمت درخت حرکت می‌کند، بلکه جهش وی و پریدن بز روی برگ درختان کاملا دیده می‌شود .»
به گفته این باستان‌شناس، بز از جمله حیواناتی است که در رسیدن به ارتفاعات تبحر داشته و می‌تواند با یک حرکت جهشی به سمت بالا حرکت کند . هنرمند نقاش شهر سوخته‌ای، با دقت و زبردستی موفق به تصویر کردن جهش این بز شده است .
از این جام برای نوشیدن استفاده می‌شده است. ارتفاع این جام 10 سانتی‌متر است و روی یک پایه استوار شده است .
«سجادی» درباره منحصر به فرد بودن این تصاویر در دنیای باستانی گفت: «تاکنون در دوره‌های پیش از تاریخی چنین تصاویری دیده نشده و ما برای اولین بار به این تصویر در «شهر سوخته» برخورد کرده‌ایم. در بسیاری از ظروف، اشکالی را می‌بینیم که تنها تکرار شده‌اند، اما حرکتی در آنها دیده نمی‌شود. تحقیقات ما نشان داده است که این نقش، قدیمی‌ترین ایده مردمان باستان برای ارایه «تصویر متحرک» و به تعبیر امروزی «انیمیشن» است .»
محوطه باستانی شهر سوخته در هزاره دوم و سوم قبل از میلاد، توسط مهاجرانی که از چهار گوشه به ‌آن مهاجرت کرده‌اند، بنا شده است. این شهر اعجاب‌انگیز، یکی از شهرهای بسیار متمدن و پیشرفته در چند هزار سال پیش بوده است که توجه بسیاری از باستان‌شناسان جهان را به خود جلب کرده است. شهر سوخته در سیستان و بلوچستان امروزی قرار دارد و تاکنون 8 فصل کاوش و حفاری مداوم در آن انجام شده است .قدیمی ترین تخته نرد جهان در شهر سوخته کشف شد
این تخته نرد از چوب آبنوس و به شکل مستطیل است و روی آن نقش یک مار حکاکی شده است .

میراث خبر_ قدیمی ترین تخته نرد جهان در شهر سوخته به همراه 60 مهره یافت شد. این تخته نرد بسیار قدیمی تر از تخته نرد یافت شده در گورستان سلطنتی اور در تمدن بین النهرین است .
این کشف بزرگ، باستان شناسان را به این نتیجه رسانده که بازی تخته نرد از شهر سوخته به تمدن بین النهرین رفته است به همین دلیل باستان شناسان این تخته نرد را پدربازی تخته نرد نام نهاده اند .
«منصور سجادی» باستان شناس و سرپرست هیات کاوش در شهر سوخته با اعلام این مطلب به میراث خبر گفت: «با کشف یک تخته بازی شبیه به بازی تخته نرد، نکات بسیار ظریف و جالبی از روحیات مردم شهر سوخته برای ما مشخص شد. این تخته از چوب آبنوس و به شکل مستطیل است از آنجایی که چوب آبنوس در منطقه سیستان و بلوچستان نمی روییده، ‌مشخص است که این چوب از هندوستان به شهر سوخته وارد شده است. روی این تخته بازی نقش یک مار حکاکی شده که این مار با پیچش اش به دور خود، 20 حلقه ایجاد کرده است. این 20 دایره در واقع 20 خانه بازی هستند. نقش مار روی تخته یافته شده به گونه ای است که در نهایت دم مار در دهان او جای گرفته است. این کنده کاری بسیار هنرمندانه و زیبا نقش شده و هنر والای خراطی مردمان شهر سوخته را به خوبی نشان می دهد .»
به گفته سجادی 60 مهره یافت شده در یک ظرف سفالی که در کنار تخته یافت شده قرار داشته اند. جنس این سنگ ها از جنس سنگ های رایج در شهر سوخته از جمله لاجورد‌،‌ عقیق و فیروزه است. این اشیا از گور باستانی موسوم گور شماره 761 به دست آمده .
سرپرست تیم کاوش در شهر سوخته همچنین گفت: «گروه باستان شناسی شهر سوخته قاعده این بازی را کشف نکرده است و هنوز برنامه مشخص نیست که چرا تعداد مهره های یافت شده 60 مهره است، اما این تخته بازی و مهره های آن نشان می دهد این تخته بازی باید بین 100 تا 200 سال قدیمی تر از تخته بازی به دست آمده در بین النهرین باشد. به همین دلیل گمان ما این است که این بازی از شهر سوخته به تمدن بین النهرین رفته است .»
به عقیده این باستان‌شناس کشف این بازی نشان از آن دارد که مردمان شهر سوخته بسیار متمول بوده و در رفاه و آسایش زندگی می کردند .
وی در همین رابطه گفت: «از آنجایی که ما در تمدن های باستانی بیشتر دغدغه امرار معاش و کارهای سخت روزمره را می بینیم، این نکته بسیار جالب است که در شهر سوخته مردم فرصت کافی برای انجام بازی های فکری از این دست را داشته اند. این بازی مانند بازی «تخته نرد» دو نفر را روبروی هم می نشاند و با تاس، قدرت نمایی فکری بین 2 نفر را به وجود می آورد .
دکتر سجادی با اشاره به قدمت تمدن شهر سوخته یادآور شد: «مشخص است که تمدن شهر سوخته از تمدن بین النهرین نه تنها عقب مانده تر نبوده، بلکه بسیار پیشرفته تر هم بوده است. استفاده از چوب آبنوس برای ساخت این تخته بازی در شهر سوخته، که از مسافت بسیار زیادی، حدود 4 تا 5 هزار کیلومتر از هندوستان به شهر سوخته آورده شده و همچنین مهره های گران قیمت بازی، اجرای هنر خراطی در بهترین شکل خود روی چوب آبنوس، همه و همه نشان می دهد که این بازی متعلق به مردمان شهر سوخته بوده و آنان برای صدور این بازی بسیار انرژی و وقت صرف می کردند .»
سجادی از ادامه تحقیقات بیشتری روی این تخته بازی خبر داد و گفت: «باید تحقیقات بیشتری روی این تخته بازی انجام بگیرد تا بتوان قاعده این بازی را به درستی کشف کرد. همچنین به کشف شواهد بیشتری نیاز داریم. اما اطمینان داریم که این بازی، خواستگاه اولیه تخته نرد و پدربازی تخته نرد امروزی بوده است. در هر حال کشف این تخته بازی پیشرفت فکری مردمان شهر سوخته را در اختراع بازی که به ریاضیات مربوط می شود، نشان داده و همچنین فکر باز و طبعا رفاه آنان را در هزاره اول قبل از میلاد به خوبی نمایان می کند .»
محوطه باستانی شهر سوخته در سیستان و بلوچستان، یکی از غنی ترین محوطه های باستانی در جهان است. پس از گذشت سال های متمادی از کاوش و پژوهش در این محوطه، هنوز ناگفته های بسیار درباره این شهر باستانی وجود دارد که از دل خاک بیرون نیامده است .

کشف خط کش ۵ هزار ساله با دقت نیم میلی متر در شهر سوخته
کشف یک «خط‌ کش» چوبی با دقت نیم میلی متر در شهر سوخته نشان داد ساکنان این شهر در زمینه علوم ریاضیات و هندسه بسیار متبحر بودند .

میراث خبر :
آخرین کاوش‌های باستان‌شناسان در شهر سوخته به کشف یک «خط‌کش» چوبی در این محوطه منجر شد. واحد اندازه‌گیری روی این خط‌کش میلی‌متر است . به اعتقاد باستان‌شناسان استفاده از این واحد اندازه‌گیری نشان می‌دهد ساکنان شهر سوخته در پنج هزار سال پیش واحد میلی‌متر را مورد استفاده قرار داده و سانتی‌متر نداشتند .
کاوش‌های اخیر در شهر سوخته از یک ماه پیش آغاز شده و تا 15 اسفند ماه سال جاری نیز ادامه دارد. این فعالیت‌ها به سرپرستی دکتر «منصور سجادی» انجام می‌شود .
«سجادی» درباره کشف اخیر گروه‌ باستان‌شناسی شهر سوخته گفت: «در کاوش‌های اخیر یک قطعه چوب آبنوس پیدا کردیم که طول آن حدود 10 سانتی‌متر بود و روی آن بریدگی‌هایی وجود داشت که مشخص بود با یک ابزار تیز این شیارها روی این قطعه چوب ایجاد شده است. پس از انجام آزمایش‌های لازم و بررسی این قطعه چوب زیر میکروسکوپ، متوجه شدیم که این شیارها به اندازه‌های یک میلی‌متر و نیم میلی‌متر تقسیم شده‌اند .»
وی افزود: «پس از این بررسی‌ها اطمینان حاصل کردیم که این شی یک خط‌کش اندازه‌گیری است که برای اندازه‌گیری در کارهای ظریف صنعتی در شهر سوخته استفاده می‌شده است. همچنین مشخص شد که واحد اندازه‌گیری آنان نیز بسیار دقیق و ظریف بوده و فواصل یک میلی‌متر تا نیم سانتی‌متر مورد استفاده قرار می‌گرفته است . این کاوش نشان می‌دهد که ساکنان شهر سوخته از علم ریاضیات اطلاعات بسیار دقیقی داشته و در بررسی‌های هندسی و ریاضی بسیار متبحر بوده‌اند .»
«سجادی» درباره تحقیقات بیشتر گروه باستان‌شناس روی این خط‌کش چوبی گفت: «مطمئنا مردم شهر سوخته وسایل دیگری نیز برای اندازه‌گیری داشته‌اند. اما این وسیله در کارهای بسیار ظریف آنان استفاده می‌شده است. چرا که مردمان شهر سوخته در هنرهای دستی و بسیار ظریف از جمله جواهرسازی بسیار متبحر و زبردست بوده‌اند و این وسیله خود گواه بر این مدعاست .»
تحقیقات لازم روی این خط‌کش چوبی همچنان ادامه دارد .
محوطه باستانی شهر سوخته در پنج هزار سال پیش شهری بسیار متمدن و پیشرفته بوده است. این محوطه آغاز شهرنشینی در کل جهان است و از این رو یکی از محوطه‌های جهانی به شمار می‌رود که توجه همه باستان‌شناسان را به خود جلب کرده است .
شهر سوخته در چند کیلومتری شهرستان زابل در استان سیستان و بلوچستان قرار گرفته است .

قدیمی‌ترین «زیره» جهان در شهر سوخته کشف شد
زیره‌های کشف شده تنها زیره‌هایی هستند که تاکنون از یک سایت باستانی در جهان به دست آمده است .


تهران1383_ میراث خبر
کشف مقادیر فراوانی زیره به همراه گیاه معطر آن در شهر سوخته، باستان‌شناسان را با نمونه‌های بی‌نظیری از قدیمی‌ترین زیره جهان رو به رو کرد .
کشف این گیاه می‌تواند ضرب‌المثل زیره به کرمان بردن را به دلیل تاخر زمانی کشت زیره در شهر سوخته نقض نماید .
فصل جدید کاوش در شهر سوخته از حدود یک ماه پیش به سرپرستی دکتر «منصور سجادی» آغاز شده است. تیم باستان‌شناسی ایرانی را یک گروه گیاه _ باستان‌شناس ایتالیایی همراهی می‌کند. در فصل گذشته کاوش در شهر سوخته نیز مقادیر قابل توجهی زیره از داخل قبور به دست آمده بود. در فصل جدید کاوش بار دیگر باستان‌شناسان به مقادیر زیادی از این گیاه معطر برخورد کردند. این یافته‌ها اثبات می‌کند که قدیمی‌ترین زیره جهان در شهر سوخته کشف ‌شده است .
«معصومه شهرکی»، باستان‌شناس و عضو هیات علمی پایگاه شهر سوخته در این باره به میراث خبر گفت: «کشف «زیره» به مقدار زیادی در شهر سوخته اثبات می‌کند که «زیره» در این منطقه کشت می‌شده است و پنج هزار سال پیش این گیاه معطر موارد استفاده فراوانی در فرمول غذایی ساکنان شهر سوخته داشته است. زیره‌های کشف شده تنها زیره‌هایی هستند که تاکنون از یک سایت باستانی در جهان به دست آمده است .»
وی افزود: «این زیره‌های سیاه‌رنگ همانند زیره‌های امروزی هستند. آنها داخل ظروفی خاص در داخل قبور مردگان قرار داده شده‌اند .»
تاکنون نمونه‌ای قدیمی‌تر از زیره شهر سوخته در هیچ منطقه‌ای دیده نشده است. آنان کشف این زیره را کشف قدیمی‌ترین زیره در جهان می‌دانند .
«منصور سجادی»، سرپرست تیم کاوش در شهر سوخته نیز درباره این کشف بسیار مهم گفت: «کشف زیره با حجم زیادی در شهر سوخته نشان می‌دهد که زیره از منطقه سیستان به نقاط دیگر ایران می‌رفته است و ضرب‌المثل «زیره به کرمان بردن» قدمتی جدیدتر از وجود زیره در سیستان دارد. بنابراین باید بگوییم «زیره به سیستان بردن بیهوده است ».»
یافته‌های اخیر نشان می‌دهد که منطقه سیستان و بلوچستان در پنج هزار سال پیش بسیار خوش آب و هوا بوده و از پوشش گیاهی مناسبی برخوردار بوده است .
«شهر سوخته» در چند کیلومتری شهرستان زابل قرار گرفته است. این منطقه یکی از شگفت‌انگیزترین سایت‌های باستانی جهان به شمار می‌رود . اقوام ساکن در شهر سوخته هر چند هنوز برای باستان‌شناسان بسیار مجهول هستند اما به عقیده باستان‌شناسان، آنان مردمی بسیار متمدن و صاحب صنعت و هنر بوده‌اند .

چشم مصنوعى ۴۸۰۰ ساله در شهر سوخته کشف شد

پلک در تماس بوده آثار ارگانیکى پلک چشم در روى آن قابل رؤیت است.

این چشم مصنوعی با قیر و بخشی از مواد حیوانی درست شده است که بسیار نرم بوده و تمامی مویرگ ها روی چشم دیده می شود. این کشف جدید ، شهر سوخته را بیش از پیش برای کشفیات باستان شناسی مهم نشان داد . چرا که تاکنون شهر سوخته نخستین شهر باستانی است که 4 کشف مهم در آن صورت گرفته است. اشیایى چون قدیمى ترین تخته نرد و قدیمى ترین زیره دنیا نیز در این شهر کشف شده است: